අන්තර්ජාලයේ වැරදි තොරතුරු පැතිරෙන්නේ කෙසේද සහ සත්‍ය තොරතුරු හඳුනා ගන්නේ කෙසේද?

අද වන විට අන්තර්ජාලය අපගේ දෛනික ජීවිතයේ අත්‍යවශ්‍ය කොටසක් බවට පත්ව තිබේ. ස්මාර්ට්ෆෝන් එකක් සහ අන්තර්ජාල සම්බන්ධතාවයක් තිබේ නම්, ලෝකයේ සිදුවන පුවත්, අධ්‍යාපනික තොරතුරු, විද්‍යාත්මක කරුණු සහ විවිධ වීඩියෝ තත්පර කිහිපයකින් අප වෙත ලබා ගත හැකිය. එහෙත්, තොරතුරු මෙතරම් වේගයෙන් ලබා ගැනීමට හැකි වීමත් සමඟ තවත් බරපතළ ගැටලුවක් මතුවී තිබේ. ඒ අන්තර්ජාලය හරහා වැරදි සහ නොමඟ යවන තොරතුරු වේගයෙන් පැතිර යාමයි. සමාජ මාධ්‍ය පළ කිරීමක්, වීඩියෝවක් හෝ පණිවිඩයක් නිවැරදිදැයි පරීක්ෂා කිරීමට පෙරම එය දහස් ගණනකට, සමහර විට මිලියන ගණනකට පවා ළඟා විය හැකිය. වැරදි තොරතුරු මිනිසුන්ගේ තීරණවලට බලපෑම් කළ හැකි අතර, පුද්ගලයන්ගේ හෝ ආයතනවල කීර්තිනාමයට හානි කළ හැකිය. එමෙන්ම බිය, අවුල් සහගත තත්ත්වයන් සහ අනවශ්‍ය ගැටලු ද ඇති කළ හැකිය. සෞඛ්‍යය, ආපදා, මුදල් හෝ වෙනත් වැදගත් කාරණා සම්බන්ධයෙන් වැරදි තොරතුරු විශ්වාස කිරීම බරපතළ ප්‍රතිවිපාක ඇති කළ හැකිය. එබැවින්, අන්තර්ජාලයේ වැරදි තොරතුරු පැතිරෙන ආකාරය තේරුම් ගැනීම අද සෑම අන්තර්ජාල පරිශීලකයෙකුටම වැදගත් කුසලතාවක් වී ඇත. සත්‍ය තොරතුරු හඳුනා ගැනීමට අප සියලු දෙනාම වෘත්තීය මාධ්‍යවේදීන් හෝ පරීක්ෂකයන් වීමට අවශ්‍ය නැත. තොරතුරක් විශ්වාස කිරීමට හෝ බෙදාහැරීමට පෙර මොහොතක් නතර වී, වැදගත් ප්‍රශ්න කිහිපයක් අසා, විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර පරීක්ෂා කිරීමෙන් වඩාත් නිවැරදි තීරණ ගත හැකිය. ## වැරදි තොරතුරු යනු කුමක්ද? වැරදි තොරතුරු යනු සත්‍ය නොවන හෝ නිවැරදි නොවන තොරතුරු වේ. බොහෝ අවස්ථාවලදී එවැනි තොරතුරු බෙදාහරින පුද්ගලයාට අන් අය රවටීමේ අදහසක් නොතිබිය හැකිය. ඔහු හෝ ඇය එය සත්‍ය යැයි විශ්වාස කරමින් තම මිතුරන්ට හෝ පවුලේ අයට එය යොමු කළ හැකිය. එහෙත්, සමහර වැරදි තොරතුරු හිතාමතාම නිර්මාණය කරනු ලබයි. එවැනි තොරතුරු මිනිසුන් නොමඟ යැවීම සඳහා සැලසුම් සහගතව පතුරුවනු ලැබේ. එහි අරමුණ මුදල් උපයා ගැනීම, ජනතාවගේ අදහස් වෙනස් කිරීම, දේශපාලනික හෝ සමාජීය බලපෑමක් ඇති කිරීම හෝ අවධානය ලබා ගැනීම විය හැකිය. අන්තර්ජාලයේ ඇති සෑම වැරදි තොරතුරක්ම සැලසුම් සහගතව නිර්මාණය වූ එකක් නොවේ. සමහර විට කෙනෙකු පුවතක් වැරදි ලෙස තේරුම් ගන්නවා විය හැකිය. පැරණි ඡායාරූපයක් අලුත් සිදුවීමක් ලෙස බෙදාහැරිය හැකිය. නැතහොත්, ලිපියක ඇතුළත් කරුණු වලට වඩා අතිශයෝක්තියෙන් යුත් මාතෘකාවක් භාවිතා කළ හැකිය. මෙවැනි කුඩා වැරදි පවා විශාල පිරිසක් අතර පැතිර ගිය විට බරපතළ ගැටලුවක් බවට පත්විය හැකිය. ## වැරදි තොරතුරු මෙතරම් වේගයෙන් පැතිරෙන්නේ ඇයි? අන්තර්ජාලයේ තොරතුරු බෙදාහැරීම ඉතා පහසු වීම මෙයට ප්‍රධාන හේතුවකි. පණිවිඩයක් හෝ සමාජ මාධ්‍ය පළ කිරීමක් තත්පර කිහිපයකින් විශාල පිරිසකට යොමු කළ හැකිය. එක් පුද්ගලයෙකුගේ පළ කිරීමක් තවත් පුද්ගලයන් බෙදාහරින විට එය මුල් පළ කිරීම කළ පුද්ගලයා නොදන්නා දහස් ගණනක් වෙත පවා ළඟා විය හැකිය. බොහෝ අවස්ථාවලදී වේගය, නිවැරදිභාවයට වඩා වැදගත් බවට පත්වේ. පුදුම සහගත හෝ ආන්දෝලනාත්මක පුවතක් දුටු විට, එය ඉක්මනින්ම අන් අයට බෙදාහැරීමට මිනිසුන් උනන්දු වෙති. එවැනි අවස්ථාවලදී තොරතුර නිවැරදිදැයි පරීක්ෂා කිරීමට ඔවුන් මොහොතක් නතර නොවිය හැකිය. හැඟීම් ද වැරදි තොරතුරු පැතිරීමට විශාල බලපෑමක් කරයි. කෝපය, බිය, පුදුමය හෝ උද්යෝගය ඇති කරන තොරතුරු මිනිසුන්ගේ අවධානය ඉක්මනින් ලබා ගනී. බිය ඇති කරන අනතුරු ඇඟවීමක් හෝ පුදුම සහගත ප්‍රකාශයක් දුටු විට, එය සත්‍යදැයි නොසොයාම බෙදාහැරීමට සමහරු පෙළඹෙති. එබැවින්, තොරතුරක් බෙදාහැරීමට පෙර අප ගන්නා තීරණය ඉතා වැදගත්ය. “මම මේක ඇත්ත කියලා දන්නවාද?”, “මේ තොරතුර මුලින්ම පැමිණියේ කොහෙන්ද?” සහ “මගේ හැඟීම් නිසා මම ඉක්මනින් මෙය බෙදාහරින්න උත්සාහ කරනවාද?” යන ප්‍රශ්න අප අපෙන්ම අසා බැලිය යුතුය. ## සමාජ මාධ්‍ය ඇල්ගොරිතමවල බලපෑම සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා බොහෝවිට පරිශීලකයන්ගේ අවධානය වැඩි කාලයක් තබා ගැනීමට හැකි අන්තර්ගතයන් පෙන්වීමට සැලසුම් කර ඇත. වැඩි “Likes”, “Comments” සහ “Shares” ලැබෙන පළ කිරීම් තවත් පිරිසකට පෙනීමේ අවස්ථාව වැඩි විය හැකිය. එහෙත්, ජනප්‍රිය වීම යනු එය සත්‍ය බවට සාක්ෂියක් නොවේ. වැරදි හෝ නොමඟ යවන වීඩියෝවකට මිලියන ගණනක් නැරඹීම් ලැබිය හැකි අතර, නිවැරදි තොරතුරු සහිත විශේෂඥ පැහැදිලි කිරීමක් අඩු පිරිසකට පමණක් ළඟා විය හැකිය. බොහෝ දෙනා තමන්ගේ අදහස්වලට සමාන අදහස් ඇති පුද්ගලයන් සහ පිටු අනුගමනය කිරීමට කැමැත්තක් දක්වති. කාලයත් සමඟ ඔවුන් එකම ආකාරයේ අදහස් නැවත නැවත දකින පරිසරයක් ඇති විය හැකිය. මෙය සමහර විට “Echo Chamber” එකක් ලෙස හැඳින්වේ. යම් තොරතුරක් නැවත නැවත දකින විට, එය සත්‍ය යැයි මිනිසුන්ට හැඟෙන්නට පුළුවන. නමුත් එකම තොරතුර නැවත නැවත පෙනීමෙන් එය සත්‍ය බවට පත්වන්නේ නැත. ## පණිවිඩ යෙදුම් සහ විශ්වාසය වැරදි තොරතුරු පැතිරෙන්නේ සමාජ මාධ්‍ය හරහා පමණක් නොවේ. WhatsApp වැනි පණිවිඩ යෙදුම් සහ පවුලේ හෝ මිතුරන්ගේ කණ්ඩායම් ද වැරදි තොරතුරු පැතිරීමට හේතු විය හැකිය. අප හඳුනන කෙනෙකු එවන තොරතුරක් විශ්වාස කිරීමට අපට පහසුය. නමුත්, අප විශ්වාස කරන මිතුරෙකු හෝ පවුලේ සාමාජිකයෙකු ද නොදැනුවත්වම වැරදි තොරතුරක් අප වෙත යොමු කළ හැකිය. එම නිසා, “මේක මට එව්වේ කවුද?” යන්න පමණක් නොව, “මේ තොරතුර මුලින්ම පැමිණියේ කොහෙන්ද?” යන්න ද අප පරීක්ෂා කළ යුතුය. ## නොමඟ යවන මාතෘකා සහ Clickbait බොහෝ අය පුවතක් කියවීමට පෙර එහි මාතෘකාව පමණක් දැක ප්‍රතිචාර දක්වති. මෙය ගැටලුවක් වන්නේ සමහර මාතෘකා වැඩි පිරිසකගේ අවධානය ලබා ගැනීම සඳහා අතිශයෝක්තියෙන් හෝ නොමඟ යවන ආකාරයෙන් ලියා තිබිය හැකි බැවිනි. සමහර මාතෘකා සත්‍ය සිදුවීමක් මත පදනම් වුවද, වැදගත් තොරතුරු මඟ හැර තිබිය හැකිය. එම නිසා මාතෘකාව පමණක් කියවා පුවතක් සත්‍ය හෝ අසත්‍ය යැයි තීරණය නොකළ යුතුය. සම්පූර්ණ ලිපිය කියවා, එහි ඇති සාක්ෂි සහ කරුණු පරීක්ෂා කිරීම වැදගත්ය. අප අපෙන්ම මෙසේ අසා බැලිය හැකිය: **“මෙම ලිපියෙන් ඇත්තටම ඔප්පු කරන්නේ කුමක්ද? එසේත් නැතිනම් මෙය අනුමානයක් පමණක්ද?”** ## ඡායාරූප, වීඩියෝ සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය ඡායාරූප සහ වීඩියෝ මිනිසුන්ට ඉතා විශ්වාසදායක ලෙස පෙනිය හැකිය. බොහෝ දෙනා ඡායාරූපයක් හෝ වීඩියෝවක් දුටු විට එහි පෙන්වන සිදුවීම ඇත්ත වශයෙන්ම සිදු වූ බව විශ්වාස කරති. නමුත්, ඡායාරූප සංස්කරණය කළ හැකිය. පැරණි සිදුවීමක ඡායාරූපයක් අලුත් සිදුවීමක් ලෙස පෙන්විය හැකිය. වෙනත් රටක ගත් වීඩියෝවක් ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුවීමක් ලෙස පවා බෙදාහැරිය හැකිය. අද කෘත්‍රිම බුද්ධිය හෙවත් AI තාක්ෂණය ද මෙම ගැටලුවට අලුත් අභියෝගයක් එක් කර තිබේ. AI මගින් ඉතා සැබෑ ලෙස පෙනෙන ඡායාරූප, හඬ සහ වීඩියෝ නිර්මාණය කළ හැකිය. සමහර විට පුද්ගලයෙකු කිසිදා නොකියූ දෙයක් ඔහු හෝ ඇය පැවසූ බව පෙනෙන ආකාරයේ වීඩියෝ පවා නිර්මාණය කළ හැකිය. එහෙත්, සෑම ඡායාරූපයක් හෝ වීඩියෝවක්ම සැක කළ යුතු බව මෙයින් අදහස් නොවේ. වැදගත් සිදුවීමක් සම්බන්ධ දෘශ්‍ය තොරතුරක් දුටු විට එය පරීක්ෂා කිරීමේ පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීම වැදගත්ය. Google Lens වැනි Reverse Image Search මෙවලම් භාවිතයෙන් ඡායාරූපයක් මීට පෙර අන්තර්ජාලයේ පළ වී තිබේද සහ එය මුලින්ම භාවිතා කළේ කුමන සිදුවීමකටද යන්න සොයා බැලිය හැකිය. ## සත්‍ය තොරතුරු පරීක්ෂා කරන්නේ කෙසේද? සත්‍ය තොරතුරු හඳුනා ගැනීමේ පළමු සහ වැදගත්ම පියවර ඉතා සරලය: **විශ්වාස කිරීමට හෝ බෙදාහැරීමට පෙර මොහොතක් නතර වන්න.** පුදුම සහගත හෝ බිය ඇති කරන තොරතුරක් දුටු විට වහාම ප්‍රතිචාර දැක්වීමෙන් වළකින්න. මිනිත්තු කිහිපයක් පරීක්ෂා කිරීමට වැය කිරීමෙන් වැරදි තොරතුරක් තවත් විශාල පිරිසකට පැතිරීම වළක්වා ගත හැකිය. ### 1. මුල් මූලාශ්‍රය පරීක්ෂා කරන්න තොරතුර පළ කර ඇත්තේ කොතැනින්දැයි සොයා බලන්න. එය පිළිගත් මාධ්‍ය ආයතනයක්ද? රජයේ ආයතනයක්ද? විශ්වවිද්‍යාලයක්ද? පර්යේෂණ ආයතනයක්ද? වෙබ් අඩවිය පිළිබඳ තොරතුරු සහ සම්බන්ධතා විස්තර පරීක්ෂා කරන්න. එය පවත්වාගෙන යන්නේ කවුදැයි සඳහන් නොකරන වෙබ් අඩවි සම්බන්ධයෙන් සැලකිලිමත් වන්න. වෙබ් අඩවියක් වෘත්තීයමය ලෙස පෙනීම පමණක් එය විශ්වාසදායක බවට සාක්ෂියක් නොවේ. අද වන විට ඕනෑම අයෙකුට ඉතා පහසුවෙන් වෙබ් අඩවියක් නිර්මාණය කළ හැකිය. ### 2. ලිපිය ලියා ඇත්තේ කවුදැයි සොයා බලන්න ලිපියක කර්තෘවරයෙකු සඳහන් කර තිබේ නම්, එම පුද්ගලයා ගැන සොයා බලන්න. ඔහු හෝ ඇය සැබෑ පුද්ගලයෙකුද? එම විෂය පිළිබඳ අවශ්‍ය දැනුම සහ අත්දැකීම් තිබේද? විශේෂයෙන් විද්‍යාව, සෞඛ්‍යය, ආර්ථිකය වැනි විෂයයන් සම්බන්ධයෙන් කතා කරන විට, තොරතුරු ලබා දෙන පුද්ගලයාට අදාළ විශේෂඥ දැනුම තිබේදැයි පරීක්ෂා කිරීම වැදගත්ය. “විශේෂඥයන් පවසනවා” වැනි වාක්‍ය භාවිතා කරමින්, එම විශේෂඥයන් කවුදැයි හෝ ඔවුන්ගේ සාක්ෂි මොනවාදැයි සඳහන් නොකරන තොරතුරු සම්බන්ධයෙන් සැලකිලිමත් වන්න. ### 3. මාතෘකාවෙන් ඔබ්බට කියවන්න පුවතක මාතෘකාව, ඡායාරූපය හෝ ආරම්භක වාක්‍යය පමණක් පදනම් කරගෙන තීරණයක් නොගන්න. සම්පූර්ණ ලිපිය කියවා එහි ඇති කරුණු මාතෘකාවට ගැළපෙනවාදැයි බලන්න. වැදගත් තොරතුරු මඟ හැර තිබේදැයි සොයා බලන්න. **“මෙම පුවත ඇත්ත වශයෙන්ම ඔප්පු කරන්නේ කුමක්ද?”** යන ප්‍රශ්නය ඔබෙන්ම අසා බලන්න. ### 4. දිනය පරීක්ෂා කරන්න පැරණි තොරතුරු බොහෝ විට අලුත් සිදුවීම් ලෙස නැවත බෙදාහැරිය හැකිය. වසර කිහිපයකට පෙර ගත් ඡායාරූපයක් වර්තමාන සිදුවීමක් ලෙස පෙන්විය හැකිය. පැරණි පුවතක් අද වන විට තවදුරටත් නිවැරදි නොවිය හැකිය. එම නිසා, තොරතුර මුලින්ම පළ කළ දිනය පරීක්ෂා කර එය වර්තමාන තත්ත්වයට තවමත් අදාළදැයි සොයා බලන්න. ### 5. සාක්ෂි සොයා බලන්න විශ්වාසදායක තොරතුරක් වැදගත් ප්‍රකාශ සඳහා සාක්ෂි ඉදිරිපත් කළ යුතුය. එය නිල ලේඛන, පර්යේෂණ, සංඛ්‍යාලේඛන, සම්මුඛ සාකච්ඡා හෝ හඳුනාගත හැකි විශේෂඥයන්ගේ අදහස් විය හැකිය. එහෙත්, ලිපියක අංක සහ සබැඳි තිබීම පමණක් එය සත්‍ය බවට සාක්ෂියක් නොවේ. එම මූලාශ්‍ර සැබැවින්ම ලිපියේ ප්‍රකාශයට සහාය දක්වනවාදැයි පරීක්ෂා කරන්න. ඔබට මෙසේ අසා බැලිය හැකිය: **“මෙම තොරතුර විශ්වාසදායක සහ මුල් මූලාශ්‍රයක් දක්වා සොයාගෙන යා හැකිද?”** ## විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර කිහිපයක් සමඟ සසඳා බලන්න වැදගත් ප්‍රකාශයක් සත්‍යදැයි පරීක්ෂා කිරීමට හොඳම ක්‍රමයක් වන්නේ එක් පළ කිරීමක් හෝ එක් වෙබ් අඩවියක් පමණක් විශ්වාස නොකිරීමයි. එම තොරතුර පිළිබඳව වෙනත් විශ්වාසදායක මාධ්‍ය, නිල ආයතන සහ විශේෂඥ මූලාශ්‍ර පරීක්ෂා කරන්න. විශාල සිදුවීමක් ඇත්ත වශයෙන්ම සිදුවී තිබේ නම්, පිළිගත් මාධ්‍ය ආයතන හෝ අදාළ නිල ආයතන ඒ පිළිබඳව තොරතුරු පළ කර තිබිය හැකිය. නමුත් වෙබ් අඩවි කිහිපයක් එකම වැරදි තොරතුර නැවත පළ කර තිබීමෙන් එය සත්‍ය බවට පත්වන්නේ නැත. වැදගත් වන්නේ ස්වාධීන සහ විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සොයා ගැනීමයි. ## අපගේම අදහස් සහ පක්ෂපාතීත්වය හඳුනා ගන්න තොරතුරු පරීක්ෂා කිරීම යනු වෙබ් අඩවි පමණක් පරීක්ෂා කිරීම නොවේ. අපගේම ප්‍රතිචාර සහ අදහස් ගැන ද අවධානය යොමු කළ යුතුය. අප දැනටමත් විශ්වාස කරන දේට ගැළපෙන තොරතුරු සත්‍ය යැයි පිළිගැනීමට අපට පහසුය. අපගේ අදහස්වලට සහාය දක්වන පුවතක් වහාම විශ්වාස කළ හැකි අතර, එයට විරුද්ධ තොරතුරක් නිසි ලෙස පරීක්ෂා නොකරම ප්‍රතික්ෂේප කළ හැකිය. තොරතුරක් බෙදාහැරීමට පෙර මෙවැනි ප්‍රශ්න අසා බලන්න: - මම මෙය විශ්වාස කරන්නේ සාක්ෂි පරීක්ෂා කළ නිසාද? - නැතහොත් මෙය සත්‍ය වේවා යැයි මට අවශ්‍ය නිසාද? - මෙම තොරතුර මට කෝපයක් හෝ බියක් ඇති කළාද? - මෙම ප්‍රකාශය මගේ අදහස්වලට විරුද්ධ නම්, මම එයත් මේ ආකාරයෙන්ම පරීක්ෂා කරනවාද? තම අදහස් පරීක්ෂා කිරීම යනු තම මතය අත්හැරීම නොවේ. එය හැඟීම් සහ සාක්ෂි අතර වෙනස හඳුනාගෙන, ශක්තිමත් සාක්ෂි තිබේ නම් තම අදහස් වෙනස් කිරීමට සූදානම් වීමයි. ## Fact-Checking ආයතන භාවිතා කරන්න සමාජ මාධ්‍ය තුළ විශාල වශයෙන් පැතිරෙන ප්‍රකාශයක් නම්, ඒ පිළිබඳව වෘත්තීයමය Fact-Checking ආයතනයක් දැනටමත් පරීක්ෂා කර තිබිය හැකිය. විශ්වාසදායක Fact-Checking ආයතන සහ පිළිගත් මාධ්‍ය ආයතන මඟින් එම තොරතුර සත්‍යද අසත්‍යද යන්න පිළිබඳව තොරතුරු සොයා බැලිය හැකිය. කෙසේ වෙතත්, එක් ආයතනයක තීරණයක් පමණක් අන්ධ ලෙස පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. ඔවුන් එම නිගමනයට පැමිණියේ කුමන සාක්ෂි මතදැයි තේරුම් ගැනීමට උත්සාහ කිරීම වඩාත් වැදගත්ය. හොඳම ක්‍රමය වන්නේ Fact-Checking, මුල් මූලාශ්‍ර පරීක්ෂා කිරීම, විවිධ විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සමඟ සසඳා බැලීම සහ සාක්ෂි සොයා බැලීම යන සියල්ල එකට භාවිතා කිරීමයි. ## ඔබ වැරදි තොරතුරක් බෙදාහැර තිබේ නම් කුමක් කළ යුතුද? අන්තර්ජාලය භාවිතා කරන ඕනෑම පුද්ගලයෙකුට වැරදි සිදුවිය හැකිය. වැරදි තොරතුරක් බෙදාහැරීමෙන් එම පුද්ගලයා හිතාමතාම අන් අය නොමඟ යැවීමට උත්සාහ කළ බව අනිවාර්යයෙන්ම අදහස් නොවේ. ඔබ බෙදාහැරූ තොරතුරක් වැරදි බව පසුව දැනගතහොත්, ඒ සඳහා වගකීම භාර ගැනීම වැදගත්ය. හැකි නම් මුල් පළ කිරීම මකා දමන්න හෝ නිවැරදි තොරතුරු සමඟ එය සංශෝධනය කරන්න. වැරදි තොරතුර ලැබුණු පුද්ගලයන්ට නිවැරදි තොරතුර ද ලබා දෙන්න. වැරැද්දක් නිවැරදි කිරීම ගැන ලැජ්ජා විය යුතු නැත. ඇත්ත වශයෙන්ම, තම වැරැද්ද නිවැරදි කරන පුද්ගලයෙකු වඩාත් සෞඛ්‍ය සම්පන්න අන්තර්ජාල සංස්කෘතියක් ගොඩනැගීමට දායක වේ. වෙනත් කෙනෙකු වැරදි තොරතුරක් බෙදාහැර තිබේ නම්, කෝපයෙන් හෝ අපහාස කරමින් ප්‍රතිචාර දැක්වීම වෙනුවට සන්සුන්ව සහ ගෞරවයෙන් කතා කිරීම වඩාත් ප්‍රයෝජනවත් වේ. එම තොරතුර පැමිණියේ කොහෙන්දැයි විමසා, විශ්වාසදායක සාක්ෂි බෙදාගන්න. මෙහි අරමුණ වාදයකින් ජය ගැනීම නොව, නිවැරදි අවබෝධයක් ඇති කිරීමයි. ## සෑම අන්තර්ජාල පරිශීලකයෙකුගේම වගකීම අන්තර්ජාලයේ වැරදි තොරතුරු පාලනය කිරීම සඳහා රජයන්, තාක්ෂණික සමාගම්, මාධ්‍යවේදීන්, ගුරුවරුන් සහ Fact-Checking ආයතන සියල්ලටම වැදගත් කාර්යභාරයක් තිබේ. එහෙත්, සාමාන්‍ය අන්තර්ජාල පරිශීලකයන්ට ද මෙහි විශාල වගකීමක් ඇත. සත්‍යදැයි පරීක්ෂා නොකළ පණිවිඩයක් බෙදාහැරීමට පෙර මොහොතක් නතර වන සෑම පුද්ගලයෙකුම වැරදි තොරතුරු පැතිරීම නතර කිරීමට දායක වේ. මූලාශ්‍රයක් පරීක්ෂා කරන, මාතෘකාවෙන් ඔබ්බට කියවන සහ නිවැරදි තොරතුරු බෙදාගන්නා සෑම අයෙකුම වඩා හොඳ අන්තර්ජාල පරිසරයක් ගොඩනැගීමට දායක වේ. අන්තර්ජාලය අප සියලු දෙනාටම තොරතුරු නිර්මාණය කිරීමට සහ බෙදාහැරීමට හැකියාව ලබා දී ඇත. එම නිදහස සමඟ වගකීමක් ද පැමිණේ. වගකිවයුතු ඩිජිටල් පුරවැසියෙකු වීම යනු සෑම දෙයක්ම අන්ධ ලෙස විශ්වාස කිරීම හෝ අන්තර්ජාලයේ ඇති සෑම තොරතුරක්ම සැක කිරීම නොවේ. එය නිවැරදි ප්‍රශ්න ඇසීමට, සාක්ෂි පරීක්ෂා කිරීමට සහ තොරතුරු පිළිබඳව සිතා බලා තීරණ ගැනීමට හැකියාව වර්ධනය කර ගැනීමයි. ## නිගමනය අන්තර්ජාලයේ වැරදි තොරතුරු වේගයෙන් පැතිරෙන්නේ ඩිජිටල් වේදිකා මඟින් තොරතුරු ඉතා පහසුවෙන් සහ වේගයෙන් බෙදාහැරීමට හැකි නිසාය. සමාජ මාධ්‍ය පළ කිරීම්, පෞද්ගලික පණිවිඩ කණ්ඩායම්, වීඩියෝ සහ වෙබ් අඩවි හරහා වැරදි තොරතුරු එහි සත්‍යතාව පරීක්ෂා කිරීමට පෙරම විශාල පිරිසකට ළඟා විය හැකිය. යම් තොරතුරක් ජනප්‍රිය වීම, නැවත නැවත දැකීම හෝ අප විශ්වාස කරන කෙනෙකු විසින් එවීම පමණක් එය සත්‍ය බවට සාක්ෂියක් නොවේ. මෙම ගැටලුවට මුහුණ දීමේ පළමු පියවර සරලය: **විශ්වාස කිරීමට පෙර මොහොතක් නතර වන්න. බෙදාහැරීමට පෙරත් මොහොතක් නතර වන්න.** තොරතුරේ මූලාශ්‍රය පරීක්ෂා කරන්න. එය ලියා ඇත්තේ කවුදැයි සොයා බලන්න. මාතෘකාවෙන් ඔබ්බට සම්පූර්ණ තොරතුර කියවන්න. දිනය පරීක්ෂා කරන්න. සාක්ෂි සොයා බලන්න. වෙනත් විශ්වාසදායක මූලාශ්‍ර සමඟ සසඳා බලන්න. ඩිජිටල් යුගයේ සත්‍ය තොරතුරු පරීක්ෂා කිරීම මාධ්‍යවේදීන්ට පමණක් අවශ්‍ය කුසලතාවක් නොවේ. එය සෑම අන්තර්ජාල පරිශීලකයෙකුගේම දෛනික වගකීමක් බවට පත්ව ඇත. වඩාත් විශ්වාසදායක අන්තර්ජාල පරිසරයක් ගොඩනැගීම සඳහා තොරතුරු නිර්මාණය කරන පුද්ගලයන් පමණක් නොව, ඒවා කියවන, විශ්වාස කරන සහ බෙදාහැරීමට තීරණය කරන අප සියලු දෙනාම වගකීමෙන් කටයුතු කළ යුතුය. සිතා බලා, පරීක්ෂා කර, නිවැරදි තොරතුරු පමණක් බෙදාගැනීමෙන් වැරදි තොරතුරු පැතිරීම අවම කිරීමට අප සැමට දායක විය හැකිය.